فصل اول؛ اندیشه نظری و عملی حضرت علی(ع)
اندیشه، بزرگترین موهبتی است که خداوند به انسان ارزانی داشته و او را بر همه مخلوقات دیگر عالم برتری و شرافت داده است. انسان بهخاطر عقل و اندیشه از حیوان متمایز میشود و اندیشه حاصل اندیشیدن و عملیات عقل است. بخشی از این عملیات برای دانستن و بخشی دیگر برای فرمان دادن به خود یا دیگران است؛ آنگاه که عقل به اندیشیدن برای دانستن میپردازد، عقل نظری نامیده میشود و آنگاه که عقل به اندیشیدن برای فرمان دادن میپردازد، عقل عملی نامیده میشود. بایدهایی که انسان را به عمل و اجرا وا میدارد و شخصیت او را در طول حیات و زندگی به طور عینی و عملی شکل میدهد ره آورد و نتیجه عقل عملی است. دلیل کاشف از عقل عملی انسان مجموعه اعمال و گفتاری است که او در مدت زمان گذشته زندگی شخصی و اجتماعی از خود به جای گذاشته و شخصیت او با آن مفاهیم عینیت پیدا کرده است. انسان با عقل عملی آنگونه میاندیشد که شما زندگی او را در جامعه میبینید یا در تاریخ مطالعه میکنید حال که زندگی یک انسان را در جامعه یا تاریخ به دقت مطالعه کردید یقین بدانید که او طبق عقل عملی خود عمل کرده است؛ یعنی به گونهای زندگی کرده که میاندیشده است. اینکه چرا او آنگونه میاندیشده، بحث دیگری است ولی اینکه به طور قطع انسان براساس اندیشه عملی به رفتار و گفتار میپردازد امری قطعی و غیرقابل خدشه است؛ بنابراین سیر اندیشه عملی حضرت علی(ع) در چگونه زیستن او از آغاز ولادت، ده سال قبل از بعثت پیامبر اسلام (ص) تا شهادت، شصتوسه سالگی که چهل سال پس از هجرت بوده است قابل تصور است. بنابراین چگونگی شکلگیری اندیشه عملی حضرت علی (ع) را از آغاز ولادت تا پایان شهادت طی چهار بخش مورد مطالعه قرار میدهیم:
بخش اول از ولادت علی (ع) تا بعثت نبی(ص)
بخش دوم از بعثت نبی (ص) تا ولادت علی (ع)
بخش سوم از امامت علی(ع) تا امارت
بخش چهارم از امارت تا شهادت علی(ع)
نهج البلاغهای که مرحوم سید رضی جمع آوری کرده است شامل دویستوچهلویک خطبه و هفتادونه نامه و چهارصدوهشتاد سخن حکیمانه کوتاه است که حسب بخشهای چهارگانه فصل اول به خطبه یا نامه موردنظر اشاره میکنیم تا با زندگی شخصی و اجتماعی حضرت علی(ع) که متاثر از اندیشه عملی اوست آشنا شویم.
بخش اول: از ولادت علی(ع) تا بعثت نبی(ص)
ولادت حضرت علی (ع) در کعبه، خانه خدای بزرگ روز جمعه سیزدهم رجب، یا بیستوسوم آن ماه و بنا به نقلی در نیمه شعبان سال دهم قبل از بعثت نبی (ص) سی یا بیستونه سال بعد از عامالفیل سال لشکرکشی ابرهه حبشی به همراه فیلهای آفریقایی به شهر مکه در تاریخ ثبت شد. واقعه حمله فیلداران سپاه ابرهه به خانه خدا و سنگباران هوایی آنها توسط ابابیل واقعهای بزرگ بود که حافظه مردم حجاز و علم تاریخ آن را ثبت کرده است. در این سال ولادت رسول خدا(ص) به وقوع پیوست که حدود 569 تا 570 سال پس از میلاد مسیح (ع) است و چون هنگام ولادت حضرت علی(ع) را در سی سالگی رسول خدا(ص) نوشتند بنابراین ولادت حضرت علی(ع) 599 تا 600 سال بعد از میلاد مسیح(ع) به وقوع پیوست. مسعودی در مروج الذهب و مفید در ارشاد و همچنین در سیره حنبیه آوردهاند که علی(ع) در سن سیسالگی رسول خدا در کعبه به دنیا آمده است.
سعی ما بر این است در نقلهای تاریخی به منابع شیعه و سنی استناد کنیم و هیچ مطلب تاریخی را با تعصب مذهبی و سیاسی مخلوط نکنیم و به طور دقیق آنچه را که مولفان تاریخ قرون اول، دوم و سوم هجری ثبت کردند برای خوانندگان محترم با ذکر سند بنویسیم. آنچه که مسلم است قریب به ده سال قبل از بعثت پیامبر(ص) فاطمه دختر اسدبنهاشم بن عبد مناف زوجه ابوطالب که در حکم مادر برای رسولخدا(ص) بود فرزندی را در کعبه به دنیا آورد که او را علی نام نهادند. علی (ع) فرزند ابوطالب و نوه عبدالمطلب و نبیره هاشم است، هاشم فرزند عبدمناف از فرزندان عدنان است که تیره بنیهاشم از نسل او هستند و برادر عبدمناف، عبد شمس است که بزرگ تیره امویان است و هر دو خاندان قریش هستند ولی همواره در تاریخ منطقه مکه خانواده بنی هاشم، پارسا و بخشنده بودند و خاندان بنیامیه به ظلم و زورگویی و حکومت و سرمایهداری معروف بودند.
